Boekbesprekingen

Watergeesten en Spaanse soldaten in Landelijk-Noord

Bij het 60-jarig bestaan van de Centrale Dorpenraad, bestuurlijk orgaan van de Waterlandse dorpen die bij Amsterdam horen, verscheen het innemende boekje ‘Zwaan’. Met talloze grote en kleine verhalen uit de rijke geschiedenis van het gebied.

Kort na het uitbreken van de Tachtigjarige Oorlog werden grote delen van Noord-Holland door de Geuzen van de Spaanse overheersing bevrijd. Omdat Amsterdam loyaal aan Spanje bleef, werd het IJ het grensgebied in de oorlog tegen de troepen van hertog Alva. De Waterlandse dorpen sloten het Waterlands Verbond waarin geld bijeen werd gebracht om verdedigingsschansen te bouwen. Voor de kust van Nieuwendam en Schellingwoude werden hevige zeeslagen gevoerd. Schellingwoude werd meermalen geplunderd, niet alleen door de soldaten van Alva maar ook de Geuzen zelf. In 1571 stroopte een groep van 25 Geuzen het dorp af, vergezeld van een sympathisant die ze de rijkste boerderijen aanwees, om flink leeg te roven.

Jubileumboek
Het verhaal van de Tachtigjarige Oorlog is één van de 60 hoofdstukken uit Zwaan, het jubileumboek van de Centrale Dorpenraad. Die dorpenraad is een verhaal op zichzelf. Nadat Ransdorp, Holysloot, Durgerdam, Schellingwoude en Zunderdorp zich in 1921 bij Amsterdam hadden aangesloten, ontstond een bijzondere vorm van bewonersparticipatie. De dorpsbewoners stelden dorpsraden in, die zich verenigden tot een Centrale Dorpenraad. De Raad ondersteunt al sinds 1957 sociale en culturele activiteiten, geeft het wijkblad ’t Zwaantje uit, en publiceert soms boeken, waarvan Zwaan, 60 verhalen over landelijk Amsterdam-Noord het laatste is. De Dorpenraad is een goed voorbeeld van de sterk verbondenheid van de Waterlandse dorpen tijdens de 1.000-jarige historie van het gebied.

Feest
Zwaan is een feest om te lezen. Rijk van detail voorzien worden de meest uiteenlopende verhalen over de dorpen opgedist. Over de zeeman uit Holysloot die in Algiers als slaaf wordt verkocht. Over knokpartijen in Durgerdam tussen Patriotten en Orangisten. Over de watergeesten waarmee kinderen bang werd gemaakt, om ze bij de sloten vandaan te houden. Over de beroepen die ooit in Waterland de normaalste zaak waren: walvisvaarder, scheepsbouwer, molenaar, turfsteker. Over de tijd dat Schellingwoude ‘hotspot’ van watervliegtuigen was. Ga zo maar door.

Gemeenschappelijkheid
Als het boek een ding duidelijk maakt is dat dorpen in Waterland een lange en rijke gemeenschappelijke historie hebben. Een gemeenschappelijkheid die pas in de 20e eeuw is verstoord door de verdeling van de dorpen over de verschillende gemeenten Amsterdam, Landsmeer en Waterland (lees Monnickendam en omstreken). Met als gevolg dat de Centrale Dorpenraad het woord Waterland vaak wat krampachtig vervangt door ‘Landelijk Noord’. Als we het bijzondere gebied inclusief eeuwenoude geschiedenis recht willen doen, wordt het hoog tijd die gemeenschappelijkheid weer voorop te gaan zetten.

Zwaan, 60 verhalen over landelijk Amsterdam-Noord is verschenen in 2017 en is onder meer te koop bij de Centrale Dorpenraad en gespecialiseerde boekwinkels

Hoe boeren in Waterland worstelen en boven blijven

Het is misschien niet zo bedoeld, maar Boeren in Waterland, het prachtige boek dat onlangs is verschenen, leest als het verslag van een jarenlange overlevingsstrijd van de agrarische families in het gebied. Een strijd die bovendien de komende tijd waarschijnlijk alleen maar heviger wordt.

Het Samenwerkingsverband Waterland (SVW) is een verbond van boeren en natuurbeschermers die al in 1982 besloten om samen op te trekken bij natuur- en milieubeheer. SVW wilde de in 35 jaar opgebouwde kennis van het gebied in een boek neerleggen, en dat boek is vorige maand verschenen: Boeren in Waterland, door Paul Terwan en Joke Stoop. Het is het definitieve boek over Waterland, zou je kunnen zeggen, vooral als je geïnteresseerd bent in de agrarische ontwikkelingen van de laatste 80 jaar.

Wat Boeren in Waterland aantrekkelijk maakt is niet alleen de fraaie uitvoering, met veel (historische) foto’s, en de nauwgezette omschrijving van de ontwikkelingen waar de boeren mee te maken kregen. Het boek staat ook vol persoonlijke verhalen van de betrokken boeren zelf. Je leest hoe het is om veeteelt te bedrijven in gebieden waar je alleen met de boot kunt komen. Je leest over koeien die benauwd worden als je vis bakt. De vele veranderingen waar de boeren mee te maken kregen – ruilverkaveling, melkquote etc. – komen allemaal langs.

De auteurs hebben hun best gedaan om zowel genuanceerd als volledig te zijn. Zo behandelt het hoofdstuk over waterbeheer – altijd een heikel punt – niet alleen de historie van het waterbestuur en discussies rond het waterpeil maar ook het verdwijnen van het veen en de beweging van brak naar zoet. Vroeger waren er veel echt lepelblad, rode ogentroost, aardbeiklaver en waterpunge in het gebied te vinden. Komen die planten terug nu er weer met brak water wordt geëxperimenteerd?

Zo veel als er de afgelopen decennia ook al in het gebied is gebeurd, de onzekerheden lijken de komende jaren alleen maar toe te nemen. Met de oprukkende stad, het oxiderende veen, de overlevingsstrijd die delen van de vogelstand moet leveren en de onzekere bedrijfsvoering voor veetelers is de enige zinnige voorspelling die voor Waterland kan worden gedaan, dat er de komende decennia veel in het gebied zal veranderen. Met Boeren in Waterland is in ieder geval een prachtig verslag van de afgelopen 80 jaar verschenen.

Boeren in Waterland, Uitgeverij Matrijs, 2017, € 19,95